Sonbahar yeniden şapka mevsimi. İyi bir fötr ya da kaliteli bir kasket çiseleyen yağmuru tutar, bakımlı bir sakalı çerçeveler ve paltoyu hiçbir aksesuarın yapamadığı kadar tamamlar. Ama gerçek bir şapka, pek çok erkeğin unuttuğu küçük bir sorumluluk da getirir: ne zaman çıkarılacağını bilmek.
Viyana’da tarihi bir kahvehanenin ağır kapısını itiyorsunuz, siyah yelekli garson başını kaldırıyor. Şapka başta mı kalacak, elde mi? Ya otel lobisinde, asansörde, barda ya da İstanbul’da bir camiyi ziyaret ederken? Bu rehber Emily Post Enstitüsü, Debrett’s, Gentleman’s Gazette, The Art of Manliness, GQ ile Lock & Co., Stetson ve Optimo gibi şapka ustalarının önerilerini bir araya getiriyor. Şapkanın ne zaman çıkarılacağını, nereye konacağını, nasıl tutulup selam verileceğini, İngiltere, ABD, Avusturya ve Türkiye’deki farkları ve kış için kaliteli bir şapka seçimini anlatıyor.
Kısa özet
- Temel kural: Beyefendi, kapalı bir mekâna varınca şapkasını çıkarır. Bu kural evler, restoranlar, kahvehaneler, ofisler, tiyatrolar ve çoğu ibadethane için geçerlidir.
- “Sokak gibi” alanlar istisnadır. Lobiler, ortak koridorlar, kamu binalarındaki asansörler ve toplu taşıma geleneksel olarak dış mekân sayılır.
- Modern bir ölçüt (Gentleman’s Gazette): Şapka kamusal alanda takılır, özel alanda çıkarılır. Özel alan, insanların yaşadığı, çalıştığı veya ücret ödeyerek girdiği yerdir.
- Kasket, bere ve beyzbol şapkası erkekler için fötrle aynı kurallara tabidir. Kadınların moda şapkaları daha serbesttir ama görüşü kapatıyorsa çıkarılır.
- Şapka asla yemek masasına konmaz. Vestiyer, askı, boş sandalye ya da son çare olarak kucak kullanılır. Bir rafa bırakırken şapka ustaları kenarı korumak için tepesi aşağıda koymayı önerir.
- Şapka kenarından tutulur, astarı değil dış yüzü görünür. Kısa nezaket anlarında hafifçe kaldırılır, sohbete durulduğunda çıkarılır.
- Dinî ve tıbbi başörtüleri ile takkeler bu kuralların dışındadır. İbadethanelerde yerel kurallara uyulur.
Erkekler Şapkayı Neden Çıkarır?
Emily Post Enstitüsü, şapka adabının özünde yüzün görünmesi, göz teması kurulabilmesi ve saygı göstermek olduğunu açıklar. İngiliz görgü otoritesi Debrett’s hâlâ açıkça “şapkalar kapalı mekânda takılmaz” der. Gentleman’s Gazette ise başı açmanın binlerce yıllık bir hürmet işareti olduğunu belirtir. Şapkayla selam vermeyi de reveransa bağlar: Belden eğilen erkek şapkasını çıkarmak zorundaydı. Reverans küçüldükçe geriye şapka hareketi kaldı.
Kaynak: Etiquette Today: Classic Business Attire Questions – Emily Post Institute
Kaynak: Do Dress Codes Matter? – Debrett’s
Kaynak: Men’s Hat Etiquette Guide – Gentleman’s Gazette
Altın Kural: Kamusal Alan ve Özel Alan
Gentleman’s Gazette, “dışarıda tak, içeride çıkar” kuralından daha isabetli bir ölçüt önerir: Kamusal alanda şapka takılır, özel alanda çıkarılır. Özel alan; insanların yaşadığı, çalıştığı veya ücret ödeyerek girdiği her yerdir.
Buna göre otel lobisi kamusaldır ama misafirlere ayrılmış salon özeldir. Tiyatronun fuayesi kamusaldır, salon ise özeldir. Restoranda bar kamusaldır, ama masanıza oturduğunuz anda özel bir alandasınız demektir.
Şapka Nerede Çıkarılır, Nerede Kalabilir?
| Mekân | Şapka | Not |
|---|---|---|
| Kahvehane, kafe | Çıkarılır | Emily Post restoranları ve kafeleri şapkanın çıkarıldığı yerler arasında sayar |
| Restoran | Çıkarılır, özellikle masada | Başkalarıyla şapkalı yemek yenmez |
| Bar | Geleneksel olarak kalabilir | Gentleman’s Gazette barı kamusal alan sayar; yemeğe oturulursa çıkarılır |
| Otel lobisi | Kalabilir | Salon, oda ve restoranda çıkarılır |
| Birinin evi | Çıkarılır | Antre geleneksel istisnadır; şapkayı ev sahibi alır |
| Ofis | Çıkarılır | Lobi ve ortak koridorlar dış mekân sayılabilir |
| Asansör | Duruma göre | Emily Post: kalabilir. Eski kurallar: konut ve küçük otel asansörlerinde çıkarılır |
| Toplu taşıma, havalimanı, postane | Kalabilir | Emily Post bunları şapkalı kalınabilecek yerler arasında sayar |
| Tiyatro, sinema, konser | Çıkarılır | Arkadakinin görüşünü kapatır |
| Kilise | Erkekler için çıkarılır | Yerel gelenek farklı değilse |
| Sinagog | Erkekler başını örter | Kurallar sorulmalı |
| Cami | Ziyaretçi kurallarına uyulur | Ayakkabılar çıkarılır, kadınlar başını örter, kıyafet örtülü olur |
Kahvehane ve Restoran
Emily Post Enstitüsü açıktır: Erkekler beyzbol şapkaları dahil şapkalarını “restoranlarda ve kafelerde” ve “yemek vaktinde, masada” çıkarır. Büyük binalarda lobi ve asansörler çoğu zaman dış mekân sayılır; koridorlar, yemek alanları, odalar ve ofisler ise iç mekândır.
Kaynak: Hats Off! Hat Etiquette for Everyone – Emily Post Institute
Otel, Ofis ve Asansör
The Art of Manliness’ın aktardığı klasik görgü rehberine göre şapka yalnızca “sokağa benzeyen” yerlerde başta kalır. Bunlar lobiler, koridorlar ve kamuya açık binaların kalabalık asansörleridir. Rehber, apartman asansörleri ve koridorlarının, yemek yerleri gibi, iç mekân sayıldığını vurgular.
Kaynak: How to Be a Gentleman From Head to Toe: The Anatomy of Etiquette – The Art of Manliness
Amerikalı şapkacı Levine Hat Co. geleneksel görüşü sürdürür. Kamu binalarında asansör kamusal alandır; ancak konut sayılabilecek bir binada asansöre bir hanımefendi bindiğinde beyefendi şapkasını çıkarıp elinde tutar. GQ’nun stil yazarı ise bugünün kalabalık asansörlerinde şapkanın başta kalmasının daha akıllıca olduğunu yazar, çünkü orada “yer kaplamaz”.
Kaynak: Hat Etiquette – Levine Hat Co.
Kaynak: Hat Etiquette – GQ
Önerimiz: İş merkezi asansöründe şapka başta kalabilir. Butik bir otelin ya da bir konutun küçük asansöründe çıkarın.
İbadethaneler
Erkekler geleneksel olarak kilisede şapkasını çıkarır. Sinagogda ise tam tersi geçerlidir ve erkekler başını örter. Gentleman’s Gazette’in tavsiyesi en doğrusudur: Kuralları bilmiyorsanız sorun.
Türkiye’de cami ziyaretlerinde Diyanet’in ziyaretçi kurallarına uyun. Ayakkabılar çıkarılıp ayrılmış yere bırakılır, kıyafet omuzları, kolları ve dizleri örtmelidir. Kadın ziyaretçiler girmeden önce başlarını örter. Emily Post da dinî amaçlı başörtülerinin ve tedavi nedeniyle saç kaybında takılan şapka ya da eşarpların asla çıkarılmasının gerekmediğini belirtir.
Kaynak: Rules to Follow During a Mosque Visit – Diyanet, Kuşadası Müftülüğü
Şapka Nereye Konur?
Tercih sırasıyla:
- Vestiyer. Emily Post resmî yemeklerde şapkanın vestiyere verilmesini önerir. Viyana’da Garderobe ritüelin bir parçasıdır.
- Girişteki askı veya portmanto.
- Boş bir sandalye ya da sandalyenizin arkası. GQ, uygun yer yoksa ev sahibine veya garsona şapkayı nereye bırakabileceğinizi sormanızı önerir.
- Kucağınız. Gerçekten başka seçenek yoksa Emily Post yer yerine kucağı önerir ve ekler: “Bu sizin suçunuz değil.”
Asla yemek masasına koymayın. Masa yemek ve bardaklar içindir, şapka için değil.
Şapkayı bir rafa, banka ya da yan sehpaya bırakırken şapka ustaları aynı şeyi söyler. Optimo, şapkanın “tepesi aşağıda” ya da kenarı yukarı kaldırılmış şekilde düz konulmasını önerir. Stetson da fötr şapkanın kenarı düzleşmesin diye temiz bir yüzeyde tepesi aşağıda saklanmasını tavsiye eder. Yani tepesi aşağıda koymak doğru bakımdır; görgü kuralı yalnızca şapkayı yemek masasından uzak tutmayı ister.
Kaynak: Service Guide – Optimo Hats
Kaynak: Frequently Asked Questions – Stetson
Şapka Nasıl Tutulur ve Selam Verilir?
Tutmak
Levine Hat Co., çıkarılan şapkanın astarı değil, yalnızca dış yüzü görünecek şekilde tutulduğunu belirtir. Şapkayı kenarından tutun. Optimo, tepeden sıkıştırmanın keçeyi zamanla zayıflatabileceği ve hasır şapkalara ciddi zarar verebileceği konusunda uyarır. Stetson da tepeye mümkün olduğunca az dokunulmasını önerir.
Selam Vermek
Şapkayı hafifçe kaldırmak merhaba, hoşça kalın, teşekkür ederim, pardon gibi kısa nezaket anlarına eşlik eder. The Art of Manliness’ın aktardığı klasik kurala göre şapka başla birlikte hafifçe öne eğilerek biraz kaldırılır. Yumuşak şapkada ön tepeden, sert şapkada kenardan tutulur. Şapka ustalarının uyarısını hesaba katarsak, kenara hafifçe dokunmak keçeyi korur.
| Hareket | Ne zaman? | Nasıl? |
|---|---|---|
| Kenara dokunmak | Tanıdıkla karşılaşınca | Parmak uçlarıyla kenara dokunup hafifçe başı eğmek |
| Şapkayı kaldırmak | Teşekkür, selam, özür | Hafifçe kaldırıp yerine koymak |
| Şapkayı çıkarmak | Sohbete durunca, tanıştırılırken, eve girerken | Çıkarıp yanında, astarı içe dönük tutmak |
Marş ve Bayrak
ABD’de kural federal yasada yazılıdır: Milli marş sırasında üniformalı olmayan erkekler başlıklarını sağ elleriyle çıkarıp sol omuz hizasında tutar, el kalbin üzerindedir.
Kaynak: 36 U.S. Code § 301 – National anthem – Cornell Law School
Kasket, Bere, Fötr: Kurallar Aynı mı?
Erkekler için evet. Emily Post’un şapka çıkarma listesi beyzbol şapkalarını açıkça kapsar. Bere ya da tüvit kasket de bir şapkadır. Pratik fark şudur: Fötr özenle tutulmayı ve bırakılacak bir yeri gerektirir. Kasket ve bere ise paltonun cebine sığar, bu da kurala uymayı kolaylaştırır.
Kadınların Şapka Adabı
Geleneksel kurallar kadın şapkasını kıyafetin bir parçası sayar. Emily Post’a göre kadınların moda şapkaları evlerde, davetlerde, düğünlerde ve dinî törenlerde takılı kalabilir. Ancak birinin görüşünü kapatıyorsa ve iş yerinde çıkarılır. Lock & Co., kadınların geniş kenarlı şapkalarını kilisede ve oturmalı düğün yemeğinde çıkardığını belirtir. Beyzbol şapkası gibi unisex şapkalarda erkeklerin kuralları geçerlidir.
Kaynak: Wedding Hat Etiquette – Lock & Co. Hatters
Kültürel Farklar
İngiltere
İngiliz görgüsü en resmî olanıdır. Debrett’s şapkaların kapalı mekânda takılmadığını söyler. Royal Ascot’un Royal Enclosure bölümünde silindir şapka zorunludur. Lock & Co.’ya göre bu şapka kapalı mekânlarda veya özel locada çıkarılabilir. Düğünlerde silindir şapka kilisede ve resepsiyon mekânında, “fotoğraflarda bile”, çıkarılır. Lock & Co. 1676’dan beri Londra’da No. 6 St James’s Street’tedir.
Kaynak: Top Hats for Royal Ascot and Formal Events – Lock & Co. Hatters
Avusturya ve Viyana Kahvehanesi
Viyana kahvehane kültürü 2011’de Avusturya’nın UNESCO somut olmayan kültürel miras envanterine girdi. Avusturya UNESCO Komisyonu mermer masaları, Thonet sandalyeleri ve gazete masalarıyla kahvehaneyi “zamanın ve mekânın tüketildiği, ama hesapta yalnızca kahvenin yazdığı” bir yer olarak tanımlar. Kahvehane tarihi 1683 Viyana Kuşatması’na bağlanır. Graben’deki Café Kramer 1720’de müşterilerine ilk kez gazete sunan kahvehane oldu. Bir zamanlar yalnızca erkeklere açık olan kahvehaneler kadınları 1856’da kabul etti.
Kaynak: Viennese coffee house culture – Avusturya UNESCO Komisyonu
Kaynak: Viennese coffee culture – Stadt Wien
Kahvehanede şapka adabı: İçeri girerken şapkanızı çıkarın ve paltonuzla birlikte askıya ya da Garderobe’a asın. Garsonu seslenerek değil, göz temasıyla çağırın. Tek bir kahve ve bir gazeteyle oyalanmak kültürün parçasıdır. Çıkarken şapkanızı masada değil dışarıda takın.
Viyana’nın kendi şapka hanedanı da var: Mühlbauer, 1903’te şapkacı Julianna Mühlbauer tarafından Viyana’nın Floridsdorf semtinde kuruldu. Bugün dördüncü kuşaktan Klaus Mühlbauer tarafından yönetiliyor.
Kaynak: History – Mühlbauer
Türkiye: Festen Şapka Kanunu’na
Türkiye’nin şapka tarihi alışılmadık derecede siyasidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre fes, 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasının ardından kurulan yeni ordu için II. Mahmud döneminde benimsendi. 1829 tarihli hatt-ı hümayunla başa koyu kırmızı fes giyilmesi kararlaştırıldı. Fes zamanla sivil halka da yayıldı.
Kaynak: Fes – TDV İslâm Ansiklopedisi
25 Kasım 1925‘te kabul edilen 671 sayılı Şapka İktisası Hakkında Kanun, milletvekilleri ve kamu görevlileri için şapka giymeyi zorunlu kıldı. Kanun, Türkiye halkının genel başlığının şapka olduğunu ve buna aykırı alışkanlığın devamını hükümetin engelleyeceğini hükme bağladı. Fes böylece gündelik hayattan çekildi.
Kaynak: Şapka İktisası Hakkında Kanun (671) – Mevzuat.gov.tr
Bugün Türkiye’de evlerde, restoranlarda ve ofislerde Batılı şapka adabı genel olarak geçerlidir. Bunun yanında dinî başörtüsüne ve takkeye saygı gündelik hayatın doğal bir parçasıdır.
Sonbahar ve Kış İçin Kaliteli Şapka Seçimi
| Şapka | Neyle giyilir? | Resmiyet |
|---|---|---|
| Tavşan kürkü keçe fötr | Palto, takım elbise, tüvit ceket | Şık, çok yönlü |
| Trilby (kısa kenarlı) | Smart casual, seyahat | Smart casual |
| Homburg | Koyu palto, akşam | Resmî |
| Kasket | Tüvit, triko, mont | Günlük–smart casual |
- Kürk keçe, yün keçeden üstündür. Tavşan veya kunduz kürkü keçe daha yoğun ve pürüzsüzdür; yün keçe uygun fiyatlı bir başlangıçtır.
- Ölçü: Başınızı ölçtürün. Optimo, standart kalıplarının yuvarlaktan çok oval olduğunu ve farklı baş şekilleri için kişiye özel kalıp yaptığını belirtir.
- Oran ve renk: Orta genişlikte kenar çoğu erkeğe yakışır. Antrasit, kahverengi ve lacivert çoğu paltoyla uyumludur; siyah daha resmîdir.
- Bakım: Düzenli fırçalayın, ısıdan uzak tutun, tepesi aşağıda veya kutusunda saklayın.
Kaynak: Custom – Optimo Hats
Türkiye’de Bulunabilen Premium Şapkalar
Fiyatlar yazı hazırlanırken Beymen’de görülen fiyatlardır. Vakko’nun sitesi otomatik olarak incelenemediği için listede yer almıyor.
| Ürün | Malzeme | Yazı hazırlanırken fiyat |
|---|---|---|
| Borsalino Federico Bej Erkek Şapka (fötr) | %100 tavşan kürkü keçe, fiyonklu bant | 28.950 TL |
| Borsalino Country Açık Kahverengi Erkek Şapka (fötr) | %100 tavşan kürkü keçe, deri bant | 27.450 TL |
| Borsalino Gri Desenli Erkek Kasket | %100 koyun yünü | 13.950 TL |
| Borsalino Kahverengi Ekoseli Erkek Kasket | %50 yün, %49 pamuk | 12.450 TL |
Borsalino Federico Bej Fötr
İtalyan şapka efsanesinin klasik Federico modeli; tavşan kürkü keçe ve fiyonklu bant. Bir kahvehane öğleden sonrası için ideal.
Fiyat: 28.950 TL – Borsalino Federico Bej Erkek Şapka – Beymen
Borsalino Country Açık Kahverengi Fötr
Deri bantlı, tavşan kürkü keçe bir fötr; tüvit ceket ve deve tüyü paltoyla mükemmel.
Fiyat: 27.450 TL – Borsalino Country Açık Kahverengi Erkek Şapka – Beymen
Borsalino Gri Desenli Kasket
%100 yün, desenli bir kasket; cebe sığdığı için kapalı mekân kuralına uymak çok kolay.
Fiyat: 13.950 TL – Borsalino Gri Desenli Erkek Kasket – Beymen
Borsalino Kahverengi Ekoseli Kasket
Ekose desenli, yün-pamuk karışımı bir kasket; hafta sonu ve şehir dışı için.
Fiyat: 12.450 TL – Borsalino Kahverengi Ekoseli Erkek Kasket – Beymen
Sıkça Sorulan Sorular
Kafede şapka çıkarılır mı?
Evet. Emily Post, restoranları ve kafeleri erkeklerin beyzbol şapkası dahil şapkalarını çıkardığı yerler arasında sayar.
Otel lobisinde veya asansörde şapka takılabilir mi?
Evet, lobiler ve kamu binalarındaki asansörler sokak gibi kabul edilir. Küçük bir otel veya konut asansöründe şapkayı çıkarmak daha zariftir.
Restoranda şapkamı nereye koymalıyım?
Önce vestiyer, sonra askı, boş bir sandalye ya da sandalyenizin arkası; son çare olarak kucağınız. Asla yemek masasına koymayın.
Kapalı mekânda kasket veya bere takmak kaba mı?
Erkekler için fötrle aynı kurallar geçerlidir. Evde, restoranda, ofiste ve gösterilerde çıkarılır.
Camide şapka çıkarılır mı?
Ziyaretçi kurallarına uyun. Diyanet ziyaretçilerden ayakkabılarını çıkarmalarını, örtülü giyinmelerini ve kadınların başlarını örtmelerini ister. Dinî başlıklara her zaman saygı gösterilir.
Fes neden yasaklandı?
1925 tarihli 671 sayılı kanun şapkayı Türkiye halkının genel başlığı ilan etti ve kamu görevlilerine şapka giymeyi zorunlu kıldı. Buna aykırı alışkanlıkları engelleme yetkisini de hükümete verdi.
Son Söz
Şapka adabı tek bir fikre dayanır: Yüzünü göster, saygını göster. Lobi, koridor ve toplu taşıma gibi sokağa benzeyen alanlarda şapka başta kalabilir. İnsanların yaşadığı, çalıştığı, yemek yediği, ibadet ettiği ya da ücret ödeyerek girdiği yerlerde çıkarılır. Şapkanızı yemek masasına değil vestiyere verin, kenarından tutun ve bir tebessümle selam verin. Londra’daki bir kulüpten Viyana kahvehanesine, İstanbul’daki bir lokantaya kadar bu küçük jestler bir beyefendiyi sessizce ele verir.